استان آذربایجان غربی در شمال غربی ایران قرار دارد و تنها استان کشور است که با سه کشور مرز مشترک دارد .

طول مرز آبی و خاکی استان آذربایجان غربی با کشورهای همسایه در مجموع ، 891 کیلومتر و وسعت آن ، با احتساب دریاچه ی ارومیه ، بیش از 43000 کیلو متر مربع است که حدود 2/5 درصد کلّ وسعت ایران را شامل می شود .

شهر ارومیه مرکز استان آذربایجان غربی در جلگه ای در کنار دریاچه ی لاجوردی به همین نام گسترده شده است . مغرب دریاچه بیش از سایر نقاط ایران مورد توجه ملل پیش از تاریخ قرار گرفته است و شاهد آن تپه های متعدد باستانی می باشد ، یکی از این تپه ها ، گوی تپه (6کیلو متری جنوب شرقی ارومیه ) است که با قدیمیترین تپه های بین النهرین ، آسیای صغیر و فلات ایران رقابت می نماید . از سوی دیگر ، منسوب داشتن زرتشت به ارومیه و همچنین اینکه یک یا دو تن از حوارین زرتشت که در تولد عیسی (ع) به بیت اللحم رفته بودند در ارومیه مدفونند ، حاکی از آن است این شهر یکی از بزرگترین کانونهای مذهبی و علمی در گذشته های دور بوده است .

میاندواب چون میان زرینه و سیمینه رود واقع است به این اسم نام گذاری شده است .

در طول تاریخ اقوام مختلفی چون مادها ، ماناها ، اوراتور ها ، کردها ، سلجوقیان ، ترکها و مغولها در این نواحی سکونت یافته اند . هلاکو خان مغول قریه حسن آباد را که در چند کیلو متری جنوب میاندواب است به عنوان پایتخت تابستانی انتخاب کرده بود .

مهاباد در گذشته آبادی کوچک و بی اهمیتی بوده و در سال 1038 ها- ق ، شخصی به نام بوداق سلطان در اواخر سلطنت شاه عبا س اول ، ریاست ایل مگری را به دست گرفته و مرکز حکومت خود را به مهاباد منتقل کرد . این شخص آثاری نظیر پرد سور (پل سرخ) و مزگوتی سور(مسجد سرخ ) از خود به یا دگار گذاشته است .

در سال 1314 نام ابن شهر به مهاباد تبدیل شد . مهاباد شهری است کوچک و زیبا بر ساحل راست رودخانه ی مهاباد و به دلیل واقع شدن در محل تلاقی راه های سه استان آذربایجان غربی و شرقی وکردستان از موقعیت و اهمیت خاصی برخوردار است .

مردم کردستان ، سردشت را زادگاه زرتشت پیغمبر ایرانی می دانند . دین مردم سردشت اسلام و مذهب آنها سنّی شافعی و زبان انها کردی سورانی است و نزاد آنها کرد می باشد سرذشت در کنار چشمه ی آبی که آشامیدنی شهر و قسمت اعظم آن آب زراعتی زمین های اطراف شهر از آن تامین می شود ، قرار دارد .

کانون آبگیر این چشمه کوه گرده سور و رشته کوه های مرزی ایران و عراق است . کوه های مرتفعی که اطراف سردشت را در بر گرفته اند ، عبارتند از:

بلفات ، هوینه مال ، زرد که ، هومل ، ساری گم و گرده سور از نظر نظامی اهمیت داشته و در عین حال دارای منظر بسیار زیبای طبیعی می باشند. اکثر آنها را جنگل های زیبا و متراکم با درختانی از نوع بلوط و مازوج و باغها و تاکستان های وحشی و انجیر و انار و گلابی فرا گرفته اند .

بوکا نبر سر راه میاندواب به سقز واقع شده و رودخانه ی سیمین هرود از آن می گذرد . بوکان حدّ فاصل دو استان آذربایجان غربی و کردستان است . در مرکز شهر تپه های باستانی قرار دارد . «بوک» در کردی به معنی عروس و «آن» علامت جمع است ، به معنی «عروسها» . گویا بوکان به واسطه ی موقعیت چهار راهی اغلب روستاییان موقع عروسی که عروسشان را از یک منطقه به منطقه ی دیگر می برده اند از این قصبه عبور می داده اند و در اطراف استخر آب آن به رقص و پایکوبی می پرداخته اند .

از حفاری های بدست امده از تپه تبان ، قدمت سلماس به زمان مادها می رسد . در زمان هخامنشیان جزو آخرین قسمت ارمنستان بود و آن را زاروند می گفتند .در دوره ی اشکانیان یکی از ایالت های حایل بین ایران وروم بوده و پس از شکست آخرین پادشاه ساسانی ، ضمیمه ی متصرفات ساسانیان می شود . یادگاری از این سلسله در کوه پیرچاوش بر سر راه ارومیه و سلماس (نزدیک ده خان تختی) باقی مانده است . بدین صورت که روی تخته سنگی دو نفر سوار بر اسب وجود دارد ، یکی خود اردشیر و دیگری پسرش شاهپور است و جلوی هر یک پیاده ای مشاهده می شود .

در سال 1309 شمسی زلزله شهر دیلمقان را با خاک یکسان می کند و پس از این زلزله ، در یک کیلو متری شمال غربی خرابه های دیلمقان شهر جدیدی را با اسلوب مهندسی و با نقشه شطرنجی بنا شد و به دستور دولت وقت ، شاهپور نامیده شد . اما پس از انقلاب دوباره به سلماس تغییر نام یافت .

شهرستان خوی در دشت نسبتا وسیع در شمال غربی ایران واقع شده که اطراف آن را کوه ها محصور کرده اند . پیش از اسلام شعبه ای از بزرگراه معروف ابریشم که شرق و غرب را به هم متصل می نمود ، از خوی عبور می کرده است . در صدر اسلام ، بزرگراهی که عربستان را به ماورای مازندران و ارس و اردبیل و مرکز آذربایجان وصل می کرده از خوی می گذشته است . آثا ر تاریخی شهر خوی عبارتند از :

دروازه سنگی ، منار شمس تبریزی ، پل خاتون ، مسجد مطلب خان و........

عبور رودخانه ی گدار از این شهر و وجود زمین های حاصلخیز و موقعیت نظامی تپه آن می تواند از علل ایجاد ای شهر بوده باشد . آثار باستانی فراوانی در تپه و روستای حسنلو ، در چند کیلو متری شمال شرقی نقده کشف شده است . قبرهایی در اینجا کشف شده که با سنگ ساخته شده و روی آنها یک تخته سنگ بزرگ قرار گرفته به طوری که مردگان در حال چمباتمه به خاک سپرده شده اند . سفال های زیادی نظیر قوری ها ، جام ها ، و ظروف دیگری با نقوش زیبا یافت شده است . این تمدن ها به 2000 سال پیش از میلاد مسیح بر می گردند ( تمدن تپه ی حسنلو به 7 قرن پیش از میلاد مسیح مربوط است ) و مربوط به طوایف مانا بوده است .

شهرستان چالدران

شهرستان چالدران در شمال غربی ایران بین شهرستانهای خوی در مغرب و ماکو در شمال آن قرار دارد و از سمت غرب به طول 150 کیلومتر به کشور ترکیه محدود می شود . شغل مردم کشاورزی و دامداری است که به شکل سنتی انجام می گیرد . در منطقه ی چالدران معادنی چون مس ، طلا ، جیوه و پنبه نسوز یافت شده است . از اماکن تاریخی چالدران می توان به : کلیسای طاووس ، مقبره ی سید صدر الدین و آرامگاه شهدای جنگ چالدران با عثمانی ها ، اشاره کرد .

در زمان ساسانیان کسان بسیاری برای نیایش و زیارت به اتشکده ی آذرکشسب در 30کیلومتری شهر فعلی صائین دز می رفته اند که بسیاری از آنها از بزرگان و سلاطین ساسانی بوده اند. در 30 کیلومتری آتشکده قلعه ای برای استراحت بنا نهاده و نام آن را صاوین دز گذاشته بودند . صائین معرب شاهین (عقاب ) است و در لغت به معنای نکهبان ونکهدارنده ودز به معنای قلعه است . بعد از ظهور اسلام ، صائین دز به صائین قلعه تغییر نام داده و در این زمان هم محل عبور زائران کربلای حسینی نیز بوده است .

ایل بیات را بانی شهر ماکو می دانند . رئیس این ایل احمد سلطان ، در خدمت نادر شاه در خراسان بوده و بعد نادر به ماکو آمد و در آنجا بنای حکومت را نهاد . جانشینان او با عنوان سرداری مدت ها در ماکو حکومت راندند .

نمای شهر ماکو با آثار دیواره ی دز و منظره ی چتر مانند کوه بر زیبائی این شهر افزوده است . عمارت زیبای باغچه جوق که سابقا مقّر حکومت سردار ماکو بوده و اکنون به وزارت ارشاد اسلامی وابسته است ، از آثار تاریخی این شهر است .

پیرانشهر سابقا خانه نامیده می شد ولی بعد ها با توجه به ایل پیران به پیرانشخر تغییر نام داد . چیرانشهر در مرز ایران و عراق قرار دارد و کوه های مرتفغی غرب آن را فرا گرفته اند . مانند سیاه کوه در شمال و کوه شیخان در جنوب ، در عین حال سرچشمه های رود خانه ی زاب کوچک از همین جریان می یابند .

دشت مشرق پیرانشهر با شیب ملایمی به چم لاوین می رسد . اقتصاد منطقه بر چایه ی دامپروری و کشاورزی بوده و دارای کارخانه قند پیرانشهر نیز می باشد .

تکاب ممکن است به دلایل متعددی ایجاد شده باشد .یکی به دلیل آنکه پیش از اسلام بزرکراه های مهم میان همدان و آسیای صغیر بوده ، دیگر اینکه محل وجود شمه ها ، قناتها و شاخه های رود ساروق میباشد . تکاب به معنی آب باریک و زمینی است که آب کم و باریکی در آن جاری باشد . اینجا را تیکان تپه و پیکان تپه هم گفته اند که به علت وجود خارهای اطراف شهر می باشد . شهرستان تکاب دارای ده ها اثر تاریخی مربوط به قبل و بعد از اسلام است . از جمله تخت سلیمان که در 42 کیلومتری شمال شرقی تکاب واقع شده است .